Kurd û Self-Determination

Qa’îdeya heqê self-determination[1] yek ji hêmanên sereke yên hiqûqa navneteweyî ya modern e. Ev qa’îde dide zanîn ku her xelkek xwedî maf û heq e ku statuya xwe ya siyasî bi awayekî azad diyar bike û pêşketina xwe ya îqtîsadî, civakî û çandî bi rê ve bibe. Kurd jî, wekî yek ji mezintirîn neteweyên bêdewlet ên cîhanê, ji sedsalekê zêdetir e ku ji bo bidestxistina vî heqê xwe yê bingehîn micadele didin. Lê ji bo vê yekê heta niha -ji bilî başûr- ti tiştekî li ber çav nehatiye bidestxistin. Em ê di vê nivîsa xwe de pêşî qala rabirdû/dîrokçeya vê têgehê bikin û dû re jî maf û heqên Kurdan di çarçoveya vê têgehê de binirxînin.

Heq û mafê Self-determination cara yekem piştî Şerê Cîhanê yê Yekemîn bi awayekî berbiçav ket rojeva siyaseta cîhanê. Lêbelê piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn û avabûna Neteweyên Yekbûyî (NY) bû beşek bingehîn a hiqûqa navneteweyî. Belgeyên sereke yên ku vî mafî pênase dikin ev in:

Peymana Neteweyên Yekbûyî (1945): Di xala 1 û xala 55'an de, rêzgirtina li prensîba mafê wekheviyê û çarenûsa gelan wekî armanceke sereke ya NY’yê hatiye destnîşankirin.

Peymana Navneteweyî ya Mafên Sivîl û Siyasî (ICCPR, 1966) û Peymana Navneteweyî ya Mafên Îqtîsadî, Civakî û Çandî (ICESCR, 1966): Her du peyman jî di xala xwe ya yekemîn a hevpar de bi awayekî eşkere dibêjin: "Hemû gel xwedî mafê Self-determination in. Bi vî mafî, ew dikarin statuya xwe ya siyasî bi serbestî diyar bikin û geşepêdana xwe ya îqtîsadî, civakî û çandî bi awayekî azad bi rê ve bibin."

Danezana Dayîna Serxwebûnê ji Welat û Gelên Kolonyal re (1960): Vê danezanê jî tekezî li ser wê yekê kir ku tepeserkirina gelan binpêkirina mafên mirovan e û divê dawî lê were.

Di hiqûqa navneteweyî de, mafê çarenûsê bi du awayan tê şîrovekirin:

Mafê Çarenûsê yê Navxweyî (Internal Self-Determination): Ev maf tê maneya ku gelek di nav sînorên dewleteke heyî de xwedî mafê otonomiyê be, çanda xwe biparêze, zimanê xwe bikar bîne û di rêveberiya siyasî de bi awayekî watedar beşdar bibe.

Mafê Çarenûsê yê Derve (External Self-Determination): Ev maf, ku wekî "veqetîn" an "damezrandina dewleteke serbixwe" jî tê zanîn, di rewşên taybet de derdikeve holê. Bi giştî ji bo gelên di bin desthilatdariya kolonyal, dagirkeriya biyanî, an jî rejîmên nijadperest de hatiye pejirandin.

Heta vê derê hinek be jî cî hat dayîn pênasaya Self-Determination a di qada navneteweyî de. Vê carê em dixwazin piştî vê gavê piçekî li ser mînakên ewil ên vî mafî yên otonom û serxwebûnê bisekinin û dû re meseleyê bi Kurdan ve girê bidin.

Li cîhanê mînakên ewil ên “Mafê Çarenûsê yê Navxweyî (Otonom) bi vî avayî dikarin bên birêzkirin. Îskoçya li Brîtanyayê xwedî parlemento û hikûmeteke xweser e. Quebec li Kanadayê ji bo parastina ziman û çanda xwe ya Fransî xwedî statuyeke taybet e. Herêma Bask û Katalonya li Spanyayê xwedî otonomiyên berfireh in. Ev mînak nîşan didin ku otonomî rêbazeke pejirandî ye ji bo çareserkirina pirsgirêkên neteweyî.

Mafê Çarenûsê yê Derve (Serxwebûn): Ev maf bi gelemperî di sê rewşên awarte de tê qebûlkirin: Gelên di bin desthilatdariya kolonyal de, di bin dagirkeriya biyanî de, an jî yên ku rastî zordestiyeke sîstematîk û giran tên û mafê wan ê çarenûsê yê navxweyî bi temamî tê redkirin.

Mînakên cîhanî yên di vî warî de jî bi vî miqamî ne: Tîmora Rojhilat  bi referandumekê di sala 2002'yan de ji Endonezyayê veqetîya û serxwebûna xwe îlan kir. Erître di sala 1993'yan de ji Etiyopyayê veqetiya. Sûdana Başûr piştî şerekî navxweyî yê dirêj û binpêkirinên giran ên mafên mirovan, di sala 2011'an de bû dewleteke serbixwe. Kosova, piştî qirkirin, qetlîam û genocîde û paqijkirina etnîkî ya ji aliyê Sirbistanê ve, di sala 2008'an de serxwebûna xwe ragihand. Ev mînak delîl in ku civaka navneteweyî di rewşên ekstrem de veqetînê qebûl dike.

Me li jorê qala “Mafê Çarenûsê yê Navxweyî (Otonom)” û “Mafê Çarenûsê yê Derve (Serxwebûn)” kir. A niha jî em berê xwe bidin li ser rewşa Kurdên ku bi Peymana Qesra Şêrîn bûn du perçe û bi Peymana Lozanê jî bûn çar parçe.

Self-Determination û Kurd

Kurd wekî her gelan xwedî dîrok, ziman, çand û erdnîgariyeke hevpar (Kurdistan) pîvanên "gel" ên di hiqûqa navneteweyî de bi cih tînin. Lêbelê, piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî, Kurdistan bi awayekî neadil bi Peymanên wekî Sykes-Picot (1916) û Lozanê (1923) di navbera çar dewletên nû (Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriye) de hate parçekirin. Peymana Sêvrê (1920), ku di xalên xwe yên 62-64'an de otonomî û îhtîmala serxwebûnê ji bo Kurdan pêşbînî dikir, tu carî neket meriyetê.

Ev parçekirin bû sedema polîtîkayên sîstematîk ên înkar, asîmîlasyon, zordestiya çandî û siyasî li seranserê Kurdistanê. Dewletên ku Kurdistan dagir kirine, bi salan hebûna Kurdan înkar kirin, zimanê wan qedexe kirin û her cure daxwaza mafên neteweyî bi tundî tepeser kirin.

Dîroka Kurdan: Çîroka Zordestî û Têkoşînê

Piştî ku Kurdistan bi Peymana Lozanê (1923) hate parçekirin, Kurd li her çar parçeyan rastî polîtîkayên înkar û pişaftinê ango asîmîlasyonê hatin. Ev polîtîka argumaneke xurt ji bo mafê çarenûsê pêşkêş dikin.

Li Tirkiyeyê: Siyasetên înkarê gihîştin asta ku ji Kurdan re dihate gotin "Tirkên Çiyayî." Zimanê Kurdî bi salan qedexe bû, bikaranîna tîpên Q, W, X di nav navan de sûc dihate hesibandin. Komkujiyên wekî  Dêrsimê (1937-38), Gelîyê Zîlan û zextên giran ên li ser nasnameya Kurdî di salên 1980 û 1990î de, mînakên vê zordestiyê ne.

Li Iraqê: Rejîma Ba’sê polîtîkayên "Erebkirinê" li Kerkûk û deverên din meşand. Lûtkeya vê zilmê Kampanyaya Enfalê (1988) bû, ku tê de nêzîkî 182,000 Kurd bi awayekî sîstematîk hatin qetilkirin. Kîmyabarana Helebceyê (1988), ku tê de zêdetirî 5,000 sivîl di yek rojê de hatin kuştin, wekî jenosîd tê naskirin û bûye sembola zilma li ser gelê Kurd.

Li Îranê: Komara Kurdistanê ya li Mehabadê (1946), ku tenê 11 mehan dom kir, bi awayekî hovane hate rûxandin û serokê wê Qazî Mihemed hate darvekirin.

Li Sûriyeyê: Bi serjimêriya taybet a sala 1962'yan, zêdetirî 120,000 Kurd ji nişka ve ji welatîbûnê hatin bêparkirin û wekî "ecnebî" (biyanî) hatin tomarkirin. Bi vê polîtîkayê Kurd ji hemû mafên xwe yên sivîl û siyasî hatin mehrûmkirin.

Bikaranîna Mafê Çarenûsê/ Self-Determination ji bo Doza Kurd

Li ser bingeha pênaseyên hiqûqî, doza Kurdan ji bo mafê çarenûsê xwedî zemîneke xurt e. Mafê Çarenûsê yê Navxweyî ji bo Kurdan daxwaza herî kêm û ya herî rewa ye. Li gorî vê, divê Kurd di nav sînorên dewletên ku lê dijîn de xwedî statuyeke xweser bin. Mafên wekî perwerdehiya bi zimanê zikmakî, rêveberiyên herêmî yên xweser (otonomî an federalîzm) û parastina nasnameya çandî di vê çarçoveyê de ne. Mînaka herî berbiçav a vê yekê Herêma Kurdistana Iraqê ye, ku di destûra Iraqê ya 2005'an de wekî herêmeke federal hatiye naskirin. Lê belê ev yek her çi qas li bakur, rojhilat û rojava bi çendîn rêyên cihêreng hatibe ceribandin jî mixabin ji ber sedemên cûrbecûr Kurd bi ser neketine.

Mafê Çarenûsê yê Derve (Serxwebûn): Ev beşa herî bi gengeşî ye. Hiqûqa navneteweyî bi gelemperî prensîba "yekparçeyiya axa dewletan" (territorial integrity) diparêze. Lêbelê, teoriyeke hiqûqî ya bi navê "veqetîna sererastker" (remedial secession) heye. Li gorî vê teoriyê, eger xelkek bi awayekî sîstematîk rastî zordestiyeke giran were û mafê wî yê çarenûsa navxweyî bi tevahî were binpêkirin, wê demê mafê veqetîn û avakirina dewleteke serbixwe ji bo wî gelî rewa dibe. Dîroka Kurdan a tijî komkujî (wek Helebce, Gelîyê Zîlan, Dêrsim), polîtîkayên înkar û asîmîlasyonê û tepeserkirina siyasî, argumaneke xurt ji bo vê teoriyê pêşkêş dike. Referanduma Serxwebûnê ya Herêma Kurdistanê ya sala 2017'an, her çend ji aliyê civaka navneteweyî ve nehat piştgirîkirin jî, îradeya gelê Kurd a ji bo pêkanîna vî mafî nîşan da ku Kurd daxwaza serxwebûnê dike û dixwazin xwe bi xwe îdare bikin.

Kurd; Astengiyên Siyasî yên li ber Mafê  Self-Determination û Helwesta Navneteweyî

Tevî ku doza Kurdan di warê hiqûqî de xurt e, di pratîkê de bi gelek astengiyan re rû bi rû dimîne. Îcar gelek sedemên herêmî û navneteweyî yên vî xelekî hene ku hinek ji wan wilo dikarin bên jimartin:

Berjewendiyên Dewletên Herêmê: Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriye bi tundî li dijî her statuyeke siyasî ya ji bo Kurdan derdikevin, ji ber ku ew vê yekê wekî gefek li ser yekparçeyiya axa xwe dibînin.

Helwesta Hêzên Mezin: Hêzên cîhanî yên wekî DYA, Rûsya û Yekîtiya Ewropayê, bi gelemperî li gorî berjewendiyên xwe yên jeopolîtîk û îqtîsadî tevdigerin. Ew bi piranî îstiqrara dewletên heyî ji mafên Kurdan girîngtir dibînin.

Pêşîgirtina li "Pêşnumayan": Civaka navneteweyî ditirse ku naskirina serxwebûna Kurdistanê bibe mînakek ji bo tevgerên din ên veqetînê li cîhanê û bibe sedema bê îstiqrariyê.

Parçebûna Siyasî ya Kurdan: Kêmasiya yekrêziyeke stratejîk di navbera partî û tevgerên siyasî yên Kurdan de li seranserê Kurdistanê, pozîsyona Kurdan li qada navneteweyî lawaz dike.

Xulasa; li gorî hiqûqa navneteweyî, nemaze xala 1'emîn a peymanên ICCPR û ICESCR, gelê Kurd bi awayekî eşkere xwedî mafê çarenûsê ye. Pirsgirêka sereke ne li ser hebûna vî mafî, lê li ser awayê pêkanîna wî ye. Dema ku mafê çarenûsê yê navxweyî (otonomî) wekî daxwazeke rewa û pêkan tê dîtin, mafê çarenûsê yê derve (serxwebûn) bi astengiyên mezin ên siyasî re rû bi rû ye.

Têkoşîna ji bo mafên Kurdan ne tenê têkoşîneke siyasî û leşkerî ye, di heman demê de têkoşîneke hiqûqî ye jî. Di qada cîhanî de bikaranîna zimanê hiqûqa navneteweyî û pênasekirina doza Kurd di çarçoveya mafên mirovan û gelan de, rewatî û hêzeke mezin dide vê dozê.

Wek gotina dawî muhîm e ku meriv vê yekê jî li bîran bixe: Dema ku ji bo Kurdan -ên çar parçeyên Kurdistanê- qala heq û mafan bi gotineke qala otonomî yan jî serxwebûnê tê kirin ew welatên ku erdnigarîya Kurdan di nav xwe de parçe kirine radibin dibêjin “Ev yek ji bo Kurdan ne rewa û minasib e, çi hewce heye ji xwe dewleteke an jî sîstemeke hazir a îdareyê heye, ma hûn kî ne ku hûn daxwaza otonomî yan serxwebûnê dikin?….” û bi sedan hincet û bihaneyên bi vî şikl û miqamî pêşkêşî Kurdan dikin û pêşîya wan geh bi zordarî geh jî bi dek dolaban digirin. Hûn xwendekarên bi qîmet bi xwe jî dizanin di dînê Îslamê de her çi tiştek ji bo Mislimanekî helal be ew tişt bi heman miqamî ji wan Mislimanên din jî  bi gotineke din ji bo Kurdan jî wek şîrê dîya wan helal e. Ev rastiyek e ku tê zanîn bi dehan welat/dewletên Misliman -dixwaze bila ev Tirkî û dixwaze bila yên Erebî bin- hene û her yek bi sîstema xwe, xwe bi xwe îdare dikin. Vêcar dîsa em vedigerin vê pirsa ku “Tiştê ku ji bo Tirk û Ereb û Eceman helal e çima ji bo Kurdan heram e”  û dibêjin tiştê ku ji bo wan milletên din helal e ji bo me Kurdan jî helal e, tiştê ku ew milletên din daxwaz dikin Kurd bi xwe jî dikarin daxwaz bikin.

Wesselam…